Br. 6 (2015): Sefardska kultura na Balkanu

Godina 1992. bila je posebna za celokupnu Španiju. Održavanje Olimpijade u Barseloni i manifestacije Expo u Sevilji, kao i organizovanje Iberoameričkog samita, bili su samo neki od događaja koji su te godine svedočili o snažnom društvenom, privrednom i kulturnom potencijalu zemlje. Ovim događajima pridružilo se i obeležavanje 500 godina od otkrića Amerike, 12. oktobra 1492, datum koji je izabran da bude Dan državnosti Španije i koji predstavlja, prema slovu zakona, „period lingvističke i kulturološke projekcije koja nadilazi evropske granice“.

Međutim, iste te godine bio je potpisan i Edikt o proterivanju Jevreja nastanjenih u krajevima pod vlašću Kastilje i Aragona – Kraljevina Portugalija će to učiniti 1496 –, što je dovelo do nasilnog progona hiljada ljudi koji su morali da se rasele u druge delove evropskog kontinenta ili na sever Afrike, a kasnije i na američki kontinent. Uprkos tolikim i tako značajnim političkim i kulturnim događajima u 1992, paradoksalno, ne samo da se nije zataškala ta „istorijska nepravda“, već se stvorila mogućnost da se sagledaju i učvrste veze između sefardske dijaspore i Španije. Sefardska problematika je te godine bila značajna ne samo za jevrejsku zajednicu, nego je bila prisutna i u akademskim i kulturnim krugovima, dok je impozantan broj aktivnosti i susreta pobudio veliku zainteresovanost javnosti.

Plod tog probuđenog interesovanja bilo je otvaranje Sefardske kuće-Izrael čije aktivnosti omogućavaju sagledavanje vrednosti jevrejske zaostavštine u Španiji, kao i približavanje današnjih Sefarda nekadašnjoj domovini njihovih predaka – sefardskoj Španiji. Kao rezultat tog sve intenzivnijeg približavanja, ove godine se ispisuje jedna nova stranica u obnovljenim odnosima, budući da je Parlament usvojio zakon – stupio je na snagu 1. oktobra prošle godine – kojim se svim Sefardima poreklom iz Španije olakšavaju uslovi za dobijanje španskog državljanstva. Svoju zahvalnost mnogim generacijama Sefarda koje su bile čuvari španskih tradicija i običaja Španija simbolično iskazuje željom da pruži ruku potomcima Sefarda, kao i počastima svima onima koji su sa nostalgijom čuvali ključeve svojih „pradomova“.

Ovo nije prvi gest te vrste. Zbog uspomene koju je očuvala na svoju staru otadžbinu sefardska zajednica je dobila 1990. priznanje u vidu nagrade za slogu „Princ od Asturije“. Međutim, još u vreme kraljice Izabele II Španija je počela da podstiče to približavanje davanjem dozvole Jevrejima da imaju svoja groblja i otvaraju sinagoge. Senator Anhel Pulido, na primer, shvatio je mogućnosti koje se otvaraju zahvaljujući ovoj istorijskoj vezi i bio je zadivljen tim „Špancima bez otadžbine“. Njegova kampanja promovisanja Sefarda, kulminirala je vlastitim čuvenim člancima i osnivanjem Hispano-hebrejske alijanse u Madridu (1910), kao i Univerzalne sefardske kuće (1920). Još u vreme kada je Fernando de los Rios bio ministar razmatrana je mogućnost da se špansko državljanstvo dodeli sefardskim Jevrejima iz Maroka.

Naročito je odato priznanje ulozi koju su imale španske diplomate tokom Drugog svetskog rata, budući da su intervenisali kod nemačkih vlasti i kolaboracionističkih vlada da odustanu od progona Jevreja, dajući konzularnu zaštitu hiljadama ljudi sefardskog porekla na osnovu Kraljevskog ukaza iz 1924. koji je predviđao dodeljivanje španskog državljanstva „starim španskim naseljenicima ili njihovim potomcima i, uopšte, licima koja pripadaju porodicama španskog porekla“. Napori Anhela Sansa Brisa u Budimpešti, Sebastijana de Romera Radigalesa u Atini, Bernarda Rolanda de Miote u Parizu, Hulija Palensije u Sofiji, Havijera Martinesa de Bedoje u Lisabonu, Hosea Rohasa u Bukureštu ili Eduarda Propera de Kaljehona u Bordou bili su ključni za spasavanje svih tih života. U vezi sa prethodnim, treba istaći da je Ministarstvo spoljnih poslova i saradnje Španije, u saradnji sa Sefardskom kućom-Izrael, priredilo izložbu pod nazivom „Vize za slobodu“ koja je održana od 13. aprila do 15. maja 2011. u Narodnoj banci Srbije, kao omaž španskim diplomatama i njihovim saradnicima koji su tokom Drugog svetskog rata na svojevrstan način pomagali Jevrejima pred nacističkim progonom. Pomenuta inicijativa doživeće nastavak te iste godine kada je Institut Servantes organizovao izložbu „Slike jednog izgubljenog sveta. Život sefardskih Jevreja na Balkanu“, priređenu na osnovu slične izložbe u Sefardskoj kući-Izrael i sa slikama u vlasništvu Centropa.

I tako, na liniji promocije sefardske kulture koja je već godinama unazad deo kulturnih aktivnosti Ambasade Španije u Beogradu i Instituta Servantes, imam zadovoljstvo da predstavim ovaj časopis. Želim da iskoristim priliku da izrazim zahvalnost autorima: Migelu Rodrigesu Andreu, uredniku časopisa Balkanija, kao i Jeleni Filipović, profesorki Filološkog fakulteta u Beogradu, koordinatorki i vrsnom poznavaocu ove oblasti kojoj je Ambasada posebno zahvalna na naporima i inicijativi.

Takođe, želim da odam priznanje ostalim autorima: Krinki Vidaković-Petrov, Mihaelu Studemundu-Haleviju, Ivani Vučini Simović, Katji Šmid i Ani Ćirić Pavlović koji su svojim istraživačkim radovima dali doprinos Balkaniji, kao i timu prevodioca koji su učestvovali u ovom projektu, šestom broju časopisa, koji se na moje zadovoljstvo objavljuje u jednoj ovako značajnoj godini.

Migel Fuertes Suares

Ambasador Španije u Beogradu

.................................

Od svog otvaranja u decembru 2004. godine, Institut Servantes u Beogradu uključen je u kulturni život grada. To je bio njegov cilj, zbog toga postoji, uvek je u službi jezika i kulture svih zemalja koje dele španski jezik, kao i na usluzi građanima koji su želeli da se približe našoj ustanovi i aktivnostima koje organizujemo i u kojima učestvujemo još od tada.

Jedna od kulturnih aktivnosti u kojoj ova institucija sarađuje još od 2010. godine je časopis balkanskih studija, Balkanija, čije se promocije iz godine u godinu održavaju u našim prostorijama, okupljajući veliki broj učesnika i ličnosti iz društvenog, kulturnog i političkog života grada. Prisustvo španskih i srpskih stručnjaka na ovim susretima privuklo je pažnju lokalnih medija, koji su prepoznali važnost ovog izdanja za jačanje veza između dve zemlje kao i za upoznavanje ove teritorije koja je još uvek delimično nepoznata.

Ove godine časopis posvećuje svoje stranice sefardskoj kulturi čija je zajednica do Drugog svetskog rata bila veoma brojna u ovoj oblasti. Gradovi poput Soluna, Sarajeva, Istanbula ili Beograda tokom Osmanlijskog carstva bili su „novi dom“ za hiljade sefardskih Jevreja proteranih sa Iberijskog poluostrva nakon Edikta proterivanja iz 1492. godine, a koji su došli na ovo tlo. Vekovima su čuvali i štitili običaje i nasleđe svojih dalekih predaka, kao i španski jezik i kulturu. Zahvaljujući njima postoji veliko interesovanje za Španiju i Latinsku Ameriku u celom regionu, kao i za sefardsko nasleđe.

Ne čudi onda što Institut Servantes igra važnu ulogu u vidljivosti i promociji ove istorijske i emocionalne veze imajući bliske kontakte sa sefardskom zajednicom u Beogradu, u Srbiji i celom regionu. Ove godine imamo razlog više, zbog donošenja zakona kojim se olakšavaju uslovi za dobijanje španskog držaljanstva građanima sefardskog porekla. U tom smislu, Institut Servantes zadužen je za dva neophodna ispita: poznavanje španskog jezika putem diplome španskog jezika DELE nivo A2 ili viši i ispita koji dokazuje poznavanje Ustava i društvenih i kulturnih španskih prilika CCSE, o čemu se možete bolje informisati na našoj veb stranici.

Od prve aktivnosti organizovane 2006. negujemo odnose koji imaju za cilj prikazivanje i veću vidljivost sefardske kulture putem brojnih aktivnosti u našem gradu kao što su: izložbe, koncerti, poetska takmičenja, prikazivanje dokumentarnih filmova („Poslednji sefard“ i „Anđeo iz Budimpešte“) ili nedavno otvorena izložba „Slike izgubljenog sveta. Život sefardskih Jevreja na Balkanu“, koja je trenutno na raspolaganju drugim institucijama koje su zainteresovane za njeno postavljanje.

U smislu ove aktivnosti i saradnje, Institut Servantes u Beogradu nije oklevao da ponudi svu svoju podršku direktoru časopisa Balkanija, Migelu Rodrigesu Andreu, i koordinatorki ovog broja, profesorki sociolingvistike i eksperta za sefardsku kulturu Jeleni Filipović, za izdanje, promociju i distribuciju ove monografije. Stoga sa zadovoljstvom

mogu da potvrdim da Balkanija pruža samo kvalitetan sadržaj, kao što to radi od svog osnivanja, i sumira napore posvećene ovoj temi koja je u centru koji ja predstavljam uvek smatrana važnom u našoj ponudi i kulturnoj ponudi Beograda.

Enrike Kamaćo Garsija

Direktor Instituta Servantes u Beogradu